Encyklopedia Strzyżowa

Cmentarze żydowskie

Miejsca

W mieście istniały trzy cmentarze żydowskie. Na miejscu najstarszego, w pobliżu synagogi, jest dziś plac miejski, a na miejscu drugiego szkolne boisko. Trzeci, założony w 1850 roku na Żarnowskiej Górze (ul. Żarnowska 2), zachował się: w latach 1990 i 1995 ponownie ustawiono na nim około 109 macew, a 20 sierpnia 1996 roku poświęcono ohel nad grobem rabina Altera Zeva Horowitza.^[2][18][6]

Zobacz też: Rabini i dynastie chasydzkie.

Emigracja do Ameryki

Społeczność

W latach 1892–1924 odnotowano przybycie do Nowego Jorku ponad stu Żydów ze Strzyżowa; wśród emigrantów z miasta była rodzina Auerhan. 17 lutego 1909 roku w Nowym Jorku zarejestrowano stowarzyszenie Strzyzower Sick Mutual Aid Society.^[6]

Zobacz też: The Auerhan family.

Galicja pod panowaniem austriackim, 1772–1918

Wydarzenia

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku miasto znalazło się pod panowaniem austriackim, w kraju koronnym Galicja. W 1792 roku otwarto niemieckojęzyczną szkołę dla dzieci żydowskich, a w latach 1794–1798 zbudowano drogę Rzeszów–Krosno. Po ostatnim z dziewięciu wielkich pożarów, w 1895 roku, miasto odbudowano w cegle. Kolej z Rzeszowa do Jasła dotarła tu w 1890 roku, a w 1896 roku Strzyżów stał się siedzibą powiatu.^[5][4][1]

Getto i deportacja, 1942

Wydarzenia

Getto utworzono w grudniu 1941 lub w lutym 1942 roku; Teatr NN podaje obie daty. 15 maja 1942 roku esesmani z Rzeszowa rozstrzelali w mieście ośmiu Żydów. Pod koniec czerwca 1942 roku Żydów wywieziono chłopskimi furmankami do getta w Rzeszowie; starszych i chorych zabito po drodze. Daty różnią się w zależności od źródła: 24–26 czerwca (Wirtualny Sztetl i miejscowa historyczka Marzena Dubiel), 25–27 czerwca (encyklopedia USHMM, hasło „Rzeszów”) lub 26–28 czerwca (Teatr NN). Liczba mieszkańców getta w Rzeszowie wzrosła do około 22 000 osób. Między 7 a 18 lipca 1942 roku, w czterech etapach (7–8, 11, 14–15 i 17–18 lipca), większość z nich popędzono na stację kolejową Staroniwa (w tekście USHMM: Starowina) i deportowano do obozu zagłady w Bełżcu, a około 1000 osób uznanych za niezdolne do pracy zamordowano w lesie między Rzeszowem a Głogowem (w tekście USHMM: las Rodna); inni zostali rozstrzelani w lesie głogowskim lub w Pustkowie albo zginęli podczas likwidacji getta rzeszowskiego w 1943 roku. Zamordowano znacznie ponad tysiąc strzyżowskich Żydów; dokładna liczba nie jest znana.^{[3][1][7][16]}

Zobacz też: Ukrywanie się, pomoc i ocaleni.

Gmina i jej instytucje

Społeczność

Pod koniec XVII wieku w mieście istniał kahał (zorganizowana gmina żydowska), drewniana synagoga i cheder. Miejscowy rabin sprawował opiekę także nad Żydami z Czudca, Niebylca, Domaradza, Wielopola i Frysztaka. W 1870 roku gmina utrzymywała dwóch rabinów, synagogę, chasydzki klojz, łaźnię, przytułek dla ubogich i cmentarz. W 1892 roku założono żydowskie towarzystwo kredytowe; w okresie międzywojennym działały kasa bezprocentowych pożyczek, bank spółdzielczy i biblioteka licząca 1250 książek.^[1]

Handel i rzemiosło

Społeczność

W 1747 roku w mieście było 26 tkaczy, 13 piekarzy, 8 rzeźników i 8 szewców, a skup płodów rolnych zdominowali Żydzi. W XIX wieku kupcy żydowscy handlowali lnem, konopiami i zbożem, a 13 żydowskich złotników wyrabiało tanią biżuterię.^[1]

Księga pamięci

Archiwalia

Ocaleni wydali w 1969 roku w Tel Awiwie Sefer Strizhuv ve-ha-seviva. Angielskie tłumaczenie Harry’ego Langsama, The Book of Strzyzow and Vicinity (1990), można bezpłatnie przeczytać w serwisie JewishGen. Jest to świadectwo, czyli wspomnienia ocalałych: bezcenne dla poznania życia miasta, ale niebędące wiarygodnym źródłem dat, które należy weryfikować w dokumentach. Niniejsza encyklopedia powołuje się na nią jako na wspomnienia.^[9]

Ludność

Społeczność

Zob. tabelę poniżej. Źródła różnią się co do ostatniej przedwojennej liczby: 1300 Żydów na 2905 mieszkańców (Wirtualny Sztetl), 1200–1300 (Teatr NN, za encyklopediami USHMM i Yad Vashem) lub 1050 (Marzena Dubiel). Podawana w księdze pamięci liczba około 6000 mieszkańców, z których połowę stanowili Żydzi, jest szacunkiem jednego z ocalałych i nie zgadza się z wynikami spisów ludności.^{[1][7][3][5][19][9]}

Miasto dziś

Miejsca

Strzyżów jest siedzibą powiatu strzyżowskiego w województwie podkarpackim i liczy około 8600 mieszkańców (spis z 2021 roku). Warto zobaczyć dawną synagogę, cmentarz żydowski na Żarnowskiej Górze, muzeum samorządowe i tunel kolejowy.^{[19][13][12][18]}

Nazwy miejscowości

Społeczność

Po polsku: Strzyżów (dawniej Strzezów); w jidysz: Strizhov lub Strizev (סטריזוב); po hebrajsku: סטז'יז'וב; po niemiecku: Strezow; po rosyjsku: Стшижув; po ukraińsku: Стрижів. W dokumentach spotyka się też zapisy Strzyzow, Strizhuv, Strishuv, Strisev, Strizov i Schizuv, a chasydzi mówią o strzyżowskich cadykach jako o „Strizhover rebbes”. Istnieją dwa ludowe wyjaśnienia nazwy: od strzec („pilnować”) i od strzyc („postrzygać”); żadnego z nich nie udowodniono.^{[4][1][10][9]}

Okupacja niemiecka, 1939

Wydarzenia

Źródła różnią się co do daty wkroczenia Niemców do Strzyżowa: 8–10 września 1939 roku według Teatru NN, który opiera się na encyklopediach USHMM i Yad Vashem, lub 15 września według Wirtualnego Sztetla. Pobliski Rzeszów padł 10 września, dlatego wcześniejsza data jest bardziej prawdopodobna. 15 września żołnierze rozstrzelali za miastem czterech Żydów, którzy odmówili zamiatania ulic w szabat. Około 200 Żydów uciekło wraz z rabinem na wschód. Narzucono Judenrat z Abrahamem Brawem na czele, a do miasta kierowano Żydów wysiedlonych z Łodzi, Kalisza, Rzeszowa i z Niemiec.^[3][1][7]

Pierwsi Żydzi

Wydarzenia

Najwcześniejsza wzmianka o Żydzie w Strzyżowie pochodzi z 1606 roku: Dawid z Lubowli skarżył się, że dwaj mieszczanie nie zapłacili mu za woły. W 1673 roku mieszkało tu 20 rodzin żydowskich, a w 1747 roku Żydzi stanowili około połowy mieszkańców miasta.^[1]

Początki i prawa miejskie

Wydarzenia

Strzyżów jest wzmiankowany po raz pierwszy w 1279 roku, w dokumencie dotyczącym dziesięcin kościelnych. Według historii miasta publikowanej przez sam Strzyżów prawa miejskie otrzymał między 1373 a 1397 rokiem; archiwum powiatowe podaje 1427 rok, czego nie potwierdza żadne inne źródło. Po pożarze w 1480 roku miasto zostało lokowane ponownie. Było to miasto prywatne należące do rodów szlacheckich, m.in. Strzeżowskich, Wielopolskich, Radziwiłłów i Skrzyńskich. Zachował się statut cechu sukienników z 1491 roku; przywilej królewski z 1684 roku nadał miastu cztery jarmarki w roku.^[4][17]

Pogromy 1918–1919

Wydarzenia

5 listopada 1918 roku, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, uczestnicy zamieszek splądrowali żydowskie sklepy i zabili trzech Żydów. 21 kwietnia 1919 roku fałszywa pogłoska o mordzie rytualnym wywołała drugie zamieszki, w których zginął jeden Żyd.^[1]

Rabini i dynastie chasydzkie

Postaci

Rabini Strzyżowa wywodzili się z dwóch wielkich rodów chasydzkich. Do rabinów z linii dynowskiej (Shapiro) należeli Tzvi Elimelech Shapiro, Eleazar Shapiro i Shlomo Shapiro (1831–1893), który sprawował urząd mniej więcej w latach 1857–1882, po czym wyjechał do Munkács; tutaj dorastał jego wnuk Chaim Elazar Shapiro, późniejszy rebe z Munkács. Od 1882 roku rabinem był Alter Zev Horowitz z linii ropczyckiej (Ropshitz), który zmarł 12 kwietnia 1930 roku i jest pochowany w mieście; jego następcą został wnuk, Kalonymus Horowitz. Krótko urząd sprawował też Naftali Zvi z Ropczyc. Zwolennicy obu rodów długo spierali się o rabinat.^{[1][8][14][15]}

Zobacz też: Cmentarze żydowskie.

Synagoga

Miejsca

Murowana synagoga z XVIII wieku zachowała się przy ul. Przecławczyka 6. Niemcy urządzili w niej magazyn; po wojnie składowano tu nawozy sztuczne. Od 1964 roku mieści się w niej miejska biblioteka publiczna, a dziś także oddział muzeum samorządowego z wystawą poświęconą strzyżowskim Żydom. Zachowały się oryginalne malowidła ścienne.^{[11][1][13][7]}

Tunel kolejowy i praca przymusowa

Miejsca

W latach 1940–1941 żydowscy robotnicy przymusowi, w dużej części przywiezieni z Warszawy (około 1000 osób według Teatru NN, około 2500 według Wirtualnego Sztetla), zbudowali pod Żarnowską Górą 438-metrowy schron kolejowy (tunel) dla polowej kwatery głównej Hitlera. Pociąg Hitlera stał tam 27–28 sierpnia 1941 roku, w czasie jego spotkania z Mussolinim. Żydów zmuszono też do wybrukowania rynku macewami z cmentarza żydowskiego.^[12][3][1]

Ukrywanie się, pomoc i ocaleni

Postaci

Żydów odnalezionych w kryjówkach rozstrzeliwano jeszcze w 1944 roku. W czerwcu 1943 roku Niemcy zamordowali w pobliskiej Wiśniowej siedmiu Polaków za pomoc Żydom. Miejscowa historyczka Marzena Dubiel wymienia 17 nazwisk znanych ocalałych: Acht, Apperman, Berglas, Diamant, Dienstag, Deutsch, Feit, Felber, Frenkel, Frydman, Goldberg, Heschel, Hoff, Mendel, Neubart, Proseisen i Sterngast.^[7]

Źródła do historii rodzin

Archiwalia

Warto zacząć od indeksu żydowskich urodzeń, małżeństw i zgonów JRI-Poland, stron JewishGen KehilaLinks (podsumowanie spisu ludności z 1900 roku, księga adresowa przedsiębiorstw z 1891 roku, przyjazdy na Ellis Island i wykaz pochowanych na cmentarzu) oraz indeksu nazwisk w księdze pamięci. Zanim zamówisz kopie, sprawdź w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl, gdzie przechowywane są oryginalne księgi metrykalne.^[6][9]